CNC atölyesinde iş maliyeti ve kârlılık nasıl hesaplanır?

Atölye sahibinin en çok sorduğu soru basittir: "Bu işten para kazandım mı?" Cevap çoğu zaman tahmindir. Teklif verirken bir süre öngörülür, iş biter, fatura kesilir; işin gerçekte kaç saat sürdüğü ile teklifin ne kadar tuttuğu ise yan yana konmaz. Atölye yoğun çalışır, kasaya bakınca beklenen para görünmez.

Bu yazıda bir işin gerçek maliyetinin hangi kalemlerden oluştuğunu, örnek bir hesabı, sonucu bozan hataları ve Spindeo'nun bu hesabı nasıl yaptığını anlatıyoruz. Yöntemi Excel'de de uygulayabilirsiniz; önemli olan aynı kuralları her işte kullanmaktır.

Maliyetin dört kalemi

Bir işin maliyeti dört kalemde toplanabilir:

Kalem	Nasıl hesaplanır
Makine	Çalışma saati x makinenin saat maliyeti
İşçilik	Çalışma saati x operatörün saat ücreti
Malzeme	İşlenen parça sayısı x parça başına ham ağırlık x kilogram fiyatı
Diğer giderler	Dış işlem, nakliye, işe özel takım gibi satırların toplamı

İşçilik bazı atölyelerde makine saat maliyetinin içindedir. Bu da geçerli bir yöntemdir; yeter ki aynı işçilik iki kez sayılmasın.

Gelir ise kabul edilen teklifin birim fiyatı ile teslim edilebilir sağlam adetin çarpımıdır. Hurda ayrı bir maliyet kalemi değildir: hurdaya giden parçanın süresi ve malzemesi maliyete girer, ama gelir getirmez. Bu yüzden hurda kârı iki yönden aşağı çeker. Hurda oranını düşürmek çoğu zaman en hızlı kâr artışıdır.

Örnek hesap

100 parçalık bir iş düşünelim. Sayılar örnek olması için yuvarlak seçildi.

Veriler:

• Teklif fiyatı: parça başına 450 TL
• İşlenen parça: 100, sağlam: 96, hurda: 4
• Ölçülen çalışma süresi: 18 saat
• Makine saat maliyeti: 1.200 TL (işçilik dahil)
• Parça başına ham ağırlık: 0,8 kg
• Malzeme fiyatı: kilogram başına 120 TL
• Dış işlem bedeli: 3.000 TL

Maliyet:

• Makine: 18 x 1.200 = 21.600 TL
• Malzeme: 100 x 0,8 x 120 = 9.600 TL
• Diğer: 3.000 TL
• Toplam: 34.200 TL

Gelir: 96 x 450 = 43.200 TL

Kâr: 43.200 - 34.200 = 9.000 TL, yani gelirin yaklaşık yüzde 20,8'i.

Şimdi aynı işin 15 saatte biteceği öngörülerek teklif verildiğini varsayalım. Fazladan geçen 3 saat 3.600 TL demektir. 4 hurda parça da 1.800 TL gelir kaybıdır. İki kalem birlikte, kalan kârın yarısından fazlasına denk gelir. Hesabın asıl faydası tek bir kâr sayısı değil, bir sonraki teklifte neyin değişmesi gerektiğini göstermesidir.

Sonucu bozan yaygın hatalar

Teklif süresini gerçek süre saymak. Maliyet hesabı öngörülen süreyle yapılırsa her iş teklif verildiği kadar kârlı görünür. Gerçek süre ölçülmeden kârlılık bilinmez.

Eksik veriyi sıfır saymak. Malzeme fiyatı girilmemiş bir işte malzemeyi sıfır almak işi olduğundan kârlı gösterir. Eksik olan kalem "eksik" kalmalıdır.

Süren işin kârına bakmak. İş devam ederken harcanan maliyet tamdır ama gelir yalnız bitmiş parçadan gelir. Aradaki fark zarar değildir. Kâr iş kapandığında konuşulmalıdır.

Malzemeyi çubuk adediyle çarpmak. Bir çubuktan 20 parça çıkıyorsa çubuk adediyle yapılan hesap malzemeyi 20 kat düşük gösterir. Hesap parça sayısı ve parça başına ham ağırlıkla yapılmalıdır.

Her operasyonda malzemeyi yeniden saymak. Aynı parça üç operasyondan geçiyorsa malzemesi üç kez harcanmaz. Malzeme yalnız ilk operasyonda sayılır.

Genel giderleri unutmak. Kira ve elektrik işe özel değildir ama gerçektir. Bunları makine saat maliyetine katmazsanız gerçek kâr hesapta görünenden düşüktür.

Makine saat maliyeti nasıl belirlenir?

Hesabın en önemli sayısı budur ve her atölyede farklıdır. Basit bir yaklaşım şöyledir: makinenin yıllık amortismanı, bakımı, enerjisi ve payına düşen kira toplanır, yıl içinde gerçekten çalışması beklenen saate bölünür. İşçiliği ayrı izlemeyecekseniz operatör maliyeti de eklenir.

Burada sık yapılan hata, makinenin yılda çalışabileceği en yüksek saati kullanmaktır. Makine yılda 4.000 saat çalışabilir ama fiilen 2.500 saat çalışıyorsa saat maliyeti 2.500 üzerinden hesaplanmalıdır. Gerçek çalışma saatini bilmek için de üretim ve duruş kaydı gerekir.

Sonuç teklifte nasıl kullanılır?

Gerçek süreyi bilmek teklif verme biçimini değiştirir. Aynı parça tekrar sorulduğunda geçen seferki öngörü değil, ölçülen süre masadadır. Sürekli öngörüyü aşan bir işte fiyatı yükseltmek ya da süreci düzeltmek gerekir. Kârlı görünen ama makineyi uzun süre tutan bir iş, saat başına kazancı düşükse yerine daha iyi bir iş alınmasını engelliyor olabilir. Bu yüzden işleri yalnız toplam kârla değil, makine saati başına kazançla da karşılaştırmak faydalıdır.

Spindeo bu hesabı nasıl yapıyor?

Pro paketteki kârlılık raporu yukarıdaki dört kalemi iş emri düzeyinde hesaplar, projeye toplar ve kabul edilen teklifle yan yana koyar. Projenin Maliyet sekmesinde her iş emrinin kalemleri görünür.

Rapor bu yazıdaki kuralları uygular:

• Süre: operatör ekranından gelen süre ölçümdür, duruşlar düşülmüştür. Elle girilen üretimde adet x standart süre kullanılır ve satır "tahmini" işaretlenir.
• İşçilik: firma ayarıyla makine saat maliyetine dahil edilir ya da operatörün saat ücretiyle ayrı hesaplanır.
• Eksik veri: sıfır sayılmaz. Saat maliyeti, malzeme fiyatı ya da kabul edilmiş teklif yoksa kâr boş kalır ve eksikler listelenir.
• Süren iş: kârı yazılmaz; maliyet o ana kadar olandır.
• Müşterinin malzemesi: proje öyle işaretlenirse malzeme gerçekten sıfır olur.
• Fason üretim: kendi makinenizin saatiyle çarpılmaz, bedeli gider satırı olarak girilir.
• Dövizli teklif: kuru projeye bir kez girersiniz, maliyet lira olarak tutulur.

Raporun eksiksiz dolması için üç bilginin girilmiş olması gerekir. Gelir Satış paketindeki kabul edilmiş tekliften gelir. Malzeme fiyatları İzlenebilirlik ve Stok paketindeki hammadde kayıtlarında tutulur. Makinenin saat maliyeti ise makine kartına yazılır. Genel giderler işlere dağıtılmaz; saat maliyetine katmadıysanız rapor bunu ekranda hatırlatır.

Nereden başlamalı?

Bütün işleri bir anda hesaplamaya çalışmayın. En sık tekrar eden üç parçayı seçin ve şu sırayı izleyin:

1. Makinelerinizin saat maliyetini belirleyin.
2. Bu üç parçanın üretiminde gerçek süreyi ölçün.
3. Sonucu teklif fiyatıyla karşılaştırın.
4. Tutmayan bir iş varsa önce süreye, sonra hurdaya, sonra malzemeye bakın.

Üç iş bile çoğu zaman şaşırtıcı bir sonuç verir: yoğun çalışılan bir iş zarar ediyor, sessizce tekrarlayan bir iş atölyeyi taşıyor olabilir. Bir sonraki teklif bu bilgiyle verilir.

Sık sorulanlar

Kâr neden hesaplanmıyor görünüyor?

Eksik veri sıfır sayılmaz; sayılsaydı iş olduğundan kârlı görünürdü. Saat maliyeti, malzeme fiyatı ya da kabul edilmiş teklif eksikse kâr boş kalır ve eksikler listelenir. Süren iş emrinin kârı da iş bitene kadar yazılmaz.

Kira, elektrik gibi genel giderler maliyete giriyor mu?

İşlere dağıtılmaz. Makinenin saat maliyetine bunları katarsanız hesaba girer; katmazsanız gerçek kâr raporda görünenden düşüktür. Rapor bunu ekranda ayrıca hatırlatır.

Operatör ekranı kullanmadan kârlılık hesaplanır mı?

Evet. Elle girilen üretimde süre adet x standart süreden tahmin edilir ve satır tahmini olarak işaretlenir. Süreyi operatör ekranıyla ölçmek sonucu daha güvenilir yapar.

Kârlılık raporu hangi pakette?

Pro pakette. Üretim kaydı ücretsiz pakette olduğu için raporun beslendiği veri baştan birikir; Pro'yu açtığınızda önceki kayıtlar da hesaba girer.

Spindeo'nun Pro paketindeki raporlar iş ve proje kârlılığını girdiğiniz üretim kayıtlarından hesaplar; ayrıca rapor hazırlamazsınız.